Choroba cywilizacyjna: nadwaga – przyczyny i zagrożenia związane z otyłością

Jakie mogą być przyczyny otyłości?

Przyczyny otyłości w większości przypadków można sprowadzić do dwóch czynników: zbyt małej aktywności fizycznej oraz nadmiernego spożywania jedzenia. Mówiąc najprościej, tyje się wtedy, gdy ciało zużywa mniej kalorii, niż mu dostarczamy. Choroby i przyjmowanie leków mogą dodatkowo utrudniać sprawę; wieloletnie przyjmowanie wysokich dawek kortyzonu lub zaburzenia czynności tarczycy dodatkowo sprzyjają otyłości. Granica między „pulchnym” a „mającym nadwagę” bywa często płynna – co uznaje się jeszcze za normę, a jaki wskaźnik oznacza już stan chorobowy? Aby jednoznacznie ocenić wagę, na przestrzeni ostatnich dziesięcioleci wprowadzono różne metody pomiarowe; prawdopodobnie najbardziej znaną jest „wskaźnik masy ciała BMI”, ponadto istnieją wskaźniki „Body Shape Index BSI” oraz „Waist-to-Height Ratio” (stosunek obwodu talii do wzrostu).

Body-Mass-Index BMI

Jako wskaźnik otyłości Body-Mass-Index BMI nadal budzi kontrowersje. Z jednej strony wskaźnik ten cieszy się dużą popularnością, ponieważ obliczenie jest proste i można je przeprowadzić bez specjalistycznej wiedzy medycznej; z drugiej strony we wzorze brakuje istotnych czynników, które zniekształcają wynik. Na przykład BMI bierze pod uwagę jedynie masę ciała, a nie jej skład. Dla organizmu zasadniczą różnicę stanowi to, jaki jest stosunek tkanki tłuszczowej do mięśniowej – BMI nie robi pod tym względem żadnego rozróżnienia. Wskaźnik BMI nie uwzględnia również płci ani ilości wody zgromadzonej w organizmie – co ma szczególne znaczenie w przypadku pacjentów z obrzękami. Podsumowując, do wyników BMI należy podchodzić z pewną ostrożnością. Choć może być on przydatny do uzyskania ogólnego orientacyjnego obrazu własnej wagi, w celu szczegółowej analizy zawartości tkanki tłuszczowej i ryzyka zdrowotnego należy zawsze skonsultować się z lekarzem.

Body-Shape-Index BSI

Body Shape Index stanowi rozwinięcie wskaźnika masy ciała BMI, zaproponowane w 2012 roku przez zespół amerykańskich profesorów. Podczas obliczeń uwzględnia się udział tłuszczu brzusznego i odnosi go do reszty ciała. Ponieważ tłuszcz brzuszny uważa się za duże zagrożenie dla zdrowia, naukowcy mają nadzieję, że ten sposób obliczeń pozwoli lepiej przewidywać skutki nadwagi. Podobnie jak w przypadku wskaźnika masy ciała BMI, Body Shape Index ma jednak poważną słabość: metody tej nie można stosować u kobiet w ciąży.

Waist-to-Height Ratio

W podobny sposób działa wskaźnik Waist-to-Height Ratio: na podstawie stosunku obwodu talii do wzrostu określa się rozmieszczenie tkanki tłuszczowej w organizmie. Ponadto uwzględnia on wiek i może być stosowany również u dzieci. Spośród wszystkich wymienionych metod pomiarowych Waist-to-Height Ratio uważany jest za najbardziej niezawodny.

Jakie mogą być przyczyny otyłości?

Otyłość wywołuje i sprzyja powstawaniu wielu chorób. Do najczęstszych zagrożeń należą schorzenia układu krążenia – na przykład zawał serca czy udar mózgu – podwyższony poziom tłuszczu we krwi, zakrzepica, nowotwory oraz cukrzyca, głównie typu II. Istotną rolę odgrywa tu nie tylko stopień nadwagi, ale także sposób, w jaki tłuszcz jest rozmieszczony w ciele. Typ „gruszki”, występujący szczególnie u kobiet, przeciwstawia się typowi „jabłka”, który występuje głównie u mężczyzn. To, do jakiego typu się należy, jest uwarunkowane genetycznie i nie można tego zmienić.

1. Typ gruszki: U osób o sylwetce typu gruszka tłuszcz gromadzi się zazwyczaj wokół bioder, na pośladkach i udach. Talia jest często wyraźnie szczupła, a górna część ciała przeciętna. Taki rozkład tkanki tłuszczowej wprawdzie również nie jest pożądany, ale niesie ze sobą mniej zagrożeń dla zdrowia niż typ jabłka.

2. Typ jabłka: Typ jabłka odkłada tłuszcz w okolicy klatki piersiowej i brzucha, podczas gdy biodra i nogi są wyjątkowo szczupłe. W większości przypadków powstaje to, co potocznie nazywa się "brzuchem piwnym": kulisty brzuch, który wyraźnie przypomina wygląd kobiety w ciąży. W wielu przypadkach brzuch jest ponadto niespotykanie twardy.

Tłuszcz brzuszny, występujący u osób o sylwetce typu jabłko, wiąże się z dużym ryzykiem zdrowotnym. Tłuszcz ten, zwany „trzewnym” (wisceralnym), gromadzi się w jamie brzusznej, w pobliżu narządów trawiennych. Tłuszcz trzewny wytwarza inne substancje przekaźnikowe niż pozostały tłuszcz w naszym ciele. Przez to sprzyja reakcjom zapalnym i odgrywa znaczącą rolę w przewlekłych chorobach jelit (choroba Leśniowskiego-Crohna, zapalenie uchyłków), a także w chorobach autoimmunologicznych (dna moczanowa, reumatyzm, toczeń). U osób o typie jabłka częściej występują również schorzenia układu krążenia i układu krwiotwórczego; proporcjonalnie wyższe jest także ryzyko chorób nowotworowych.

Jak najskuteczniej walczyć z otyłością?

Aby przeciwdziałać otyłości, zaleca się regularne uprawianie sportu i zwracanie uwagi na dietę. Diety, które często są proponowane jako pomoc, w większości przypadków nie mają sensu. Mogą one co prawda pomóc w krótkoterminowym odchudzaniu, ale nie są sposobem na utrzymanie wagi w dłuższej perspektywie – gdy tylko powróci się do dawnych nawyków żywieniowych, waga ponownie wzrośnie. Z tego powodu zaleca się trwałą zmianę diety w połączeniu z odpowiednią ilością ruchu – tylko w ten sposób można trwale schudnąć i uchronić się przed pułapką otyłości. Jednak „ruch” ruchowi nierówny – najskuteczniejszy okazał się ukierunkowany trening fitness.

Mianem „treningu fitness” określa się ogólnie każdą aktywność, która wspiera lub utrzymuje sprawność fizyczną. Do dwóch podstawowych filarów zalicza się trening wytrzymałościowy i siłowy.

1. Trening wytrzymałościowy: Klasycznie trening ten obejmuje walking, bieganie, pływanie lub jazdę na rowerze. Tego typu aktywność można uprawiać na świeżym powietrzu lub w pomieszczeniu, na przykład na stacjonarnej bieżni lub na Indoor Cycle. Jako doskonały trening całego ciała cenione są orbitreki najnowszej generacji, które wspomagają zarówno wytrzymałość, jak i koordynację.

2. Trening siłowy: Podczas treningu siłowego angażowane są celowo poszczególne grupy mięśni. Tego rodzaju sport odbywa się głównie w pomieszczeniach, z wykorzystaniem ciężarów i/lub specjalistycznych sprzętów. Przyrządy na brzuch i plecy doskonale nadają się do wzmacniania środkowej części ciała, podczas gdy ławki treningowe rozwijają w szczególności partie ramion i klatki piersiowej. Za wszechstronne urządzenie uchodzą atlasy do ćwiczeń, które umożliwiają kompleksowy trening najróżniejszych grup mięśniowych.

Zmiana diety powinna być ukierunkowana przede wszystkim na redukcję cukru i tłuszczu. Warzywa, owoce i produkty pełnoziarniste powinny stanowić większość jadłospisu, w połączeniu z co najmniej półtora do dwóch i pół litra wody dziennie.

Zalecane na początek treningu fitness w domu: